छत्रपती संभाजी नगर प्रतिनिधी गोकुळ राजपूत सिंग
देशाचे भविष्य घडविण्याची जबाबदारी ज्यांच्या खांद्यावर आहे, तीच तरुणाई आज अनेक प्रकारच्या व्यसनांच्या विळख्यात अडकताना दिसत आहे. शिक्षण, रोजगार, कौशल्य आणि राष्ट्रनिर्मितीचा विचार करण्याच्या वयात अनेक युवक अमली पदार्थ, दारू, गुटखा, तंबाखू, ई-सिगारेट, ऑनलाइन सट्टा, जुगार आणि मोबाईलच्या अनियंत्रित व्यसनात गुरफटत आहेत. ही केवळ एखाद्या कुटुंबाची समस्या राहिलेली नाही; हा संपूर्ण समाजासमोर उभा ठाकलेला गंभीर प्रश्न आहे. व्यसन एका दिवसात लागत नाही आणि एका दिवसात सुटतही नाही. सुरुवात अनेकदा मित्रांच्या आग्रहाने, उत्सुकतेपोटी किंवा हळूहळू सवय बनतो आणि सवय पुढे आयुष्य वळतात. अमली पदार्थांचे वाढते जाळे ही चिंतेची एकदाच करून पाहू या मानसिकतेतून होते. पण हाच प्रयोग उद्धस्त करणाऱ्या व्यसनात बदलते. त्यानंतर शिक्षण मागे वाढतात आणि अनेक तरुण गुन्हेगारीच्या मार्गावरही बाब आहे. ग्रामीण भागापासून शहरांपर्यंत विविध प्रकारचे अंमली पदार्थ सहज उपलब्ध होत असल्याच्या तक्रारी वेळोवेळी समोर येतात. अशा बेकायदेशीर धंद्यांविरोधात संबंधित यंत्रणा कारवाई करत असल्या, तरी समाजातील प्रत्येक घटकानेही सतर्क राहण्याची गरज आहे. कारण मागणी असेल, तर पुरवठा निर्माण होतो. त्यामुळे व्यसनमुक्त समाजाची सुरुवात जागरूक समाजातूनच होईल. ऑनलाइन सट्टा आणि मोबाईल गेमिंगचे वाढते आकर्षणही तितकेच धोकादायक आहे. काही क्षणांच्या मनोरंजनासाठी सुरू झालेला खेळ अनेक तरुणांना आर्थिक कर्जाच्या खाईत ढकलतो. कुटुंबातील बचत संपते, कर्ज वाढते आणि मानसिक ताण असह्य होतो. काही प्रकरणांत नैराश्य, हिंसाचार आणि आत्महत्यांसारखे टोकाचे परिणामही समाजाने पाहिले आहेत. त्यामुळे या समस्येकडे केवळ मनोरंजन म्हणून पाहणे धोकादायक ठरू शकते. व्यसनामागे केवळ युवकांनाच दोष देऊन चालणार नाही. पालकांची व्यस्त जीवनशैली, मुलांशी कमी होणारा संवाद, कुटुंबातील तणाव, बेरोजगारी, चुकीची संगत, सोशल मीडियाचा अतिरेक आणि सहज उपलब्ध होणारी व्यसनाधीन करणारी साधने या अनेक कारणांचा एकत्रित परिणाम या समस्येमागे असू शकतो. त्यामुळे उपायही सर्वांनी मिळून शोधावा लागेल. शाळा आणि महाविद्यालयांची भूमिकाही अत्यंत महत्त्वाची आहे. विद्यार्थ्यांच्या वर्तनातील बदल, अनुपस्थिती, अभ्यासातील घसरण किंवा संशयास्पद हालचाली वेळेवर ओळखून समुपदेशनाची व्यवस्था मजबूत करणे आवश्यक आहे. शिक्षण संस्थांनी केवळ गुण देणारी केंद्रे न राहता, सुदृढ व्यक्तिमत्त्व घडविणारी केंद्रे बनण्याची गरज आहे. प्रशासन, पोलीस, आरोग्य विभाग आणि सामाजिक संस्थांनी समन्वयाने काम करणे आवश्यक आहे. बेकायदेशीर अमली पदार्थांच्या विक्रीवर कठोर कारवाई, जनजागृती मोहिमा, व्यसनमुक्ती केंद्रांची उपलब्धता आणि युवकांसाठी सकारात्मक उपक्रम यांचा विस्तार झाला पाहिजे. कायद्याची भीती आणि समाजाची जागरूकता यांचा समतोल साधल्याशिवाय ही लढाई जिंकता येणार नाही. तितकेच महत्त्वाचे म्हणजे युवकांना पर्याय उपलब्ध करून देणे. खेळ, वाचन, कला, कौशल्य प्रशिक्षण, उद्योग, स्वयंरोजगार आणि सामाजिक कार्य यांसारख्या सकारात्मक संधी वाढवल्या, तर अनेक युवक चुकीच्या मार्गावर जाण्यापासून वाचू शकतात. रिकामे मन आणि दिशाहीन जीवन हे व्यसनासाठी पोषक वातावरण निर्माण करते. समाजाने व्यसनाधीन व्यक्तीकडे केवळ गुन्हेगार म्हणून न पाहता, आवश्यक तेथे उपचार आणि पुनर्वसनाची गरज असलेला नागरिक म्हणूनही पाहिले पाहिजे. व्यसनमुक्ती ही केवळ औषधांनी होत नाही; त्यासाठी कुटुंबाचा आधार, समाजाची साथ आणि स्वतःची इच्छाशक्ती आवश्यक असते. उपेक्षा नव्हे, तर योग्य वेळी केलेले मार्गदर्शन अनेकांचे आयुष्य वाचवू शकते. आज प्रश्न केवळ एका तरुणाचा नाही; उद्याच्या भारताचा आहे. जर आपल्या युवकांची ऊर्जा व्यसनाच्या आगीत जळत राहिली, तर देशाची प्रगतीही मंदावेल. म्हणून प्रत्येक पालकाने आपल्या मुलासाठी वेळ दिला पाहिजे, प्रत्येक शिक्षकाने विद्यार्थ्यांशी संवाद वाढवला पाहिजे, प्रत्येक नागरिकाने संशयास्पद हालचालींबाबत जागरूक राहिले पाहिजे आणि प्रत्येक यंत्रणेने आपल्या जबाबदारीचे प्रामाणिकपणे पालन केले पाहिजे. तरुणाईला दोष देणे सोपे आहे; पण तिला योग्य दिशा देणे ही खरी जबाबदारी आहे. व्यसनमुक्त, सशक्त आणि स्वाभिमानी युवक हीच राष्ट्राची खरी ताकद आहे. आज घेतलेला जागरूकतेचा निर्णय उद्याची पिढी वाचवू शकतो. अन्यथा इतिहास आपल्याला हा प्रश्न नक्की विचारेल-तरुणाई व्यसनाच्या विळख्यात अडकत असताना आपण नेमके काय करत होतो ?
– डि एन चौधरी विशाल लान्स जामनेर
