आजची युवा पिढी आणि त्यांच्यासमोरील आव्हाने : बदलत्या काळातील संघर्ष, संधी आणि जबाबदाऱ्या….

लेखक : प्रा. डॉ. रिझवान खान

एम.एस्सी. (भौतिकशास्त्र),बी.एड., पीएच.डी. (ऑन.)

भारत हा जगातील सर्वाधिक युवा लोकसंख्या असलेला देश आहे. आपल्या देशातील सुमारे ६५ टक्के लोकसंख्या ही ३५ वर्षांखालील आहे. त्यामुळे भारताला “युवाशक्तीचा देश” म्हणून ओळखले जाते. कोणत्याही राष्ट्राच्या प्रगतीचा पाया हा त्याच्या युवकांवर अवलंबून असतो. युवकांमध्ये ऊर्जा असते, नवनिर्मितीची क्षमता असते, परिवर्तन घडवून आणण्याचे धैर्य असते आणि भविष्य घडविण्याची ताकद असते. परंतु आजच्या वेगवान, स्पर्धात्मक आणि तंत्रज्ञानप्रधान युगात हीच युवा पिढी अनेक गंभीर सामाजिक, मानसिक, आर्थिक आणि नैतिक समस्यांशी झुंज देत आहे. या समस्यांकडे केवळ टीकेच्या नजरेने न पाहता त्यामागील कारणे समजून घेऊन त्यावर प्रभावी उपाययोजना करणे ही काळाची गरज आहे.

आजचे जग पूर्णपणे डिजिटल झाले आहे. इंटरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), सोशल मीडिया, ऑनलाइन शिक्षण आणि डिजिटल व्यवहार यांनी युवकांसमोर अमर्याद संधी उपलब्ध करून दिल्या आहेत. एका छोट्या गावातील विद्यार्थीही जगातील नामांकित विद्यापीठांचे ऑनलाइन शिक्षण घेऊ शकतो. स्टार्टअप, फ्रीलान्सिंग, डिजिटल मार्केटिंग, डेटा सायन्स, रोबोटिक्स आणि नवतंत्रज्ञानामुळे रोजगाराच्या नव्या दिशा खुल्या झाल्या आहेत. मात्र या तंत्रज्ञानाचा अतिरेक अनेक नवीन समस्या निर्माण करत आहे.

मोबाईल आणि सोशल मीडियाचे व्यसन ही आजच्या युवकांसमोरील सर्वात मोठी समस्या बनली आहे. दिवसातील अनेक तास इंस्टाग्राम, फेसबुक, यूट्यूब किंवा इतर माध्यमांवर खर्च होतात. प्रत्यक्ष संवाद कमी होत असून आभासी जग अधिक महत्त्वाचे वाटू लागले आहे. सोशल मीडियावर दिसणारे कृत्रिम यश, चैनीचे जीवन आणि प्रसिद्धी पाहून अनेक तरुण स्वतःची तुलना इतरांशी करतात. त्यातून न्यूनगंड, असुरक्षितता, आत्मविश्वासाचा अभाव आणि मानसिक ताण वाढतो.

मानसिक आरोग्याचा प्रश्न दिवसेंदिवस गंभीर होत आहे. करिअरची स्पर्धा, परीक्षांचे दडपण, कुटुंबाच्या अपेक्षा, आर्थिक अडचणी आणि भविष्याची अनिश्चितता यामुळे अनेक युवक नैराश्य, चिंता आणि एकटेपणाचा सामना करत आहेत. काही वेळा अपयश स्वीकारण्याची तयारी नसल्यामुळे चुकीचे निर्णय घेतले जातात. मानसिक आरोग्याबाबत समाजात अजूनही जागरूकतेचा अभाव असल्याने अनेक तरुण वेळेवर मदत घेत नाहीत.

शिक्षणाच्या क्षेत्रातही मोठे बदल झाले आहेत. पदवी आणि पदव्युत्तर शिक्षण घेऊनही अनेक युवक रोजगारासाठी संघर्ष करत आहेत. सुशिक्षित बेरोजगारी ही आजची सर्वात गंभीर आर्थिक समस्या आहे. उद्योगांना आवश्यक कौशल्ये आणि विद्यार्थ्यांनी घेतलेले शिक्षण यामध्ये मोठी दरी आहे. त्यामुळे अनेक तरुण उच्चशिक्षित असूनही बेरोजगार राहतात किंवा आपल्या पात्रतेपेक्षा कमी दर्जाच्या नोकऱ्या स्वीकारतात.

ग्रामीण आणि शहरी युवकांमधील संधींची विषमता देखील मोठी आहे. शहरांमध्ये आधुनिक शिक्षण, तंत्रज्ञान आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध असतात; तर ग्रामीण भागातील अनेक युवकांना दर्जेदार शिक्षण, करिअर मार्गदर्शन आणि रोजगारासाठी मोठा संघर्ष करावा लागतो. आर्थिक अडचणींमुळे अनेक विद्यार्थ्यांना शिक्षण अर्धवट सोडावे लागते.

कुटुंब व्यवस्थेतील बदलांचाही युवकांवर मोठा परिणाम होत आहे. संयुक्त कुटुंब व्यवस्था कमी होत असून विभक्त कुटुंबांची संख्या वाढत आहे. पालकांच्या व्यस्त जीवनामुळे मुलांशी संवाद कमी होत आहे. मुलांच्या भावना, अडचणी आणि मानसिक स्थिती समजून घेण्यासाठी पुरेसा वेळ दिला जात नाही. परिणामी अनेक युवक भावनिकदृष्ट्या एकाकी पडतात.

व्यसनाधीनता ही आणखी एक गंभीर समस्या आहे. मद्य, तंबाखू, अमली पदार्थ, ऑनलाइन गेमिंग, सट्टेबाजी आणि इतर घातक सवयींमुळे अनेक युवकांचे भविष्य धोक्यात येत आहे. काही युवक क्षणिक आनंदासाठी चुकीच्या मार्गावर जातात आणि त्याचे परिणाम संपूर्ण कुटुंबाला भोगावे लागतात.

याशिवाय समाजात वाढणारी हिंसा, सायबर गुन्हे, फेक न्यूज, धार्मिक आणि जातीय द्वेष पसरविणारे संदेश यांचाही तरुणांच्या विचारसरणीवर परिणाम होत आहे. विवेकाने विचार करण्याऐवजी अनेकदा अफवांवर विश्वास ठेवला जातो. त्यामुळे सामाजिक सलोखा आणि राष्ट्रीय एकात्मतेलाही धोका निर्माण होतो.

तथापि, या सर्व समस्यांमध्येही आशेचे चित्र दिसते. आजची युवा पिढी नवकल्पनांना स्वीकारणारी, उद्योजकतेकडे वळणारी आणि समाजासाठी काम करण्याची तयारी असलेली आहे. अनेक युवक शेती, विज्ञान, तंत्रज्ञान, सामाजिक सेवा, पर्यावरण संरक्षण, क्रीडा आणि संशोधन या क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी करत आहेत. योग्य मार्गदर्शन आणि संधी मिळाल्यास हीच तरुणाई देशाला नवे नेतृत्व देऊ शकते.

यासाठी शिक्षण व्यवस्थेत कौशल्याधारित अभ्यासक्रम, रोजगाराभिमुख प्रशिक्षण, उद्योजकता विकास, व्यक्तिमत्त्व विकास आणि मूल्याधारित शिक्षणावर भर देणे आवश्यक आहे. प्रत्येक महाविद्यालयात करिअर मार्गदर्शन आणि मानसिक आरोग्य समुपदेशन केंद्रे असावीत. पालकांनी मुलांवर अवास्तव अपेक्षांचे ओझे टाकण्याऐवजी त्यांना समजून घ्यावे. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांमध्ये आत्मविश्वास, नैतिकता आणि सामाजिक जबाबदारीची भावना विकसित करावी. शासनाने रोजगारनिर्मिती, स्टार्टअप प्रोत्साहन, कौशल्य विकास आणि ग्रामीण भागातील शैक्षणिक सुविधांमध्ये अधिक गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे.

युवकांनीही स्वतःची जबाबदारी ओळखली पाहिजे. वेळेचे नियोजन, नियमित वाचन, शारीरिक व्यायाम, योग, समाजसेवा, सकारात्मक विचार, पर्यावरण संवर्धन आणि संविधानिक मूल्यांचा स्वीकार ही प्रत्येक तरुणाची जीवनशैली व्हायला हवी. मोबाईल आणि सोशल मीडियाचा वापर ज्ञानवृद्धीसाठी आणि सकारात्मक कार्यासाठी करावा; व्यसनासाठी नव्हे.

शेवटी एवढेच…

आजची युवा पिढी ही भारताची सर्वात मोठी संपत्ती आहे. त्यांच्याकडे ऊर्जा आहे, बुद्धिमत्ता आहे, स्वप्ने आहेत आणि देशाला महासत्ता बनविण्याची क्षमता आहे. त्यांना दोष देण्याऐवजी योग्य दिशा, सक्षम शिक्षण, नैतिक मूल्ये आणि सकारात्मक वातावरण देणे ही समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे. युवक घडला तर कुटुंब घडेल, कुटुंब घडले तर समाज घडेल आणि समाज घडला तर राष्ट्र अधिक सक्षम, समृद्ध, सुसंस्कृत आणि प्रगत बनेल. आजच्या युवकांवर विश्वास ठेवूया, त्यांना संधी देऊया आणि त्यांच्या सामर्थ्याला योग्य दिशा देऊया—कारण आजचा युवकच उद्याच्या भारताचा शिल्पकार आहे.