जागतिक पर्यावरण दिन : सृष्टीच्या श्वासांचे जतन करण्याची सामूहिक प्रतिज्ञा..

पृथ्वी ही केवळ माती , पाणी , हवा आणि वनस्पती यांचा गोळा नाही ; ती सजीव सृष्टीची माता आहे . तिच्या कुशीत मानवासह असंख्य जीवजंतू , वृक्षवल्ली , नद्या , पर्वत आणि समुद्र नांदतात . या सृष्टीचे संतुलन टिकवून ठेवणारा अदृश्य धागा म्हणजे पर्यावरण . माणसाने विज्ञान , तंत्रज्ञान आणि विकासाच्या नावाखाली अभूतपूर्व प्रगती साधली ; परंतु या प्रगतीच्या वेगात निसर्गाच्या जखमा वाढत गेल्या . जंगलतोड , प्रदूषण , जलसंकट , हवामान बदल , जैवविविधतेचा ऱ्हास आणि तापमानवाढ यांसारख्या संकटांनी आज संपूर्ण मानवजातीसमोर अस्तित्वाचा प्रश्न उभा केला आहे . म्हणूनच दरवर्षी ५ जून हा दिवस जगभर जागतिक पर्यावरण दिन म्हणून साजरा केला जातो . हा दिवस केवळ उत्सव नसून आत्मपरीक्षणाची आणि कृतीची हाक आहे .

“ झाडे लावा झाडे जगवा ,

हिरवी स्वप्ने घरा घरा रुजवा .

धरतीमातेच्या कुशीत पुन्हा ,

जीवनाचे गीत फुलवा . ”

उर्दू शायर म्हणतो —

“ दरख्तों से है ज़िंदगी की रौनक ,

इनको बचाओ तो कल भी महक . ”

तर हिंदी चित्रपटातील प्रसिद्ध ओळ आठवते —

“ ये हसीं वादियाँ , ये खुला आसमाँ ,

आ गए हम कहाँ … ”

परंतु ही सुंदर वादी , हा निळाशार आसमंत आणि हिरवी धरती पुढील पिढ्यांना पाहायला मिळावी यासाठी आजच प्रयत्न करणे आवश्यक आहे . पर्यावरण दिनाची सुरुवात सन १९७२ मध्ये स्वीडनची राजधानी स्टॉकहोम येथे भरलेल्या संयुक्त राष्ट्रांच्या मानव पर्यावरण परिषदेतून झाली . त्यानंतर सन १९७४ पासून ५ जून हा दिवस जागतिक पर्यावरण दिन म्हणून साजरा केला जाऊ लागला . प्रत्येक वर्षी एक वेगळी संकल्पना घेऊन जगभर जनजागृती केली जाते . आज जगातील १५० पेक्षा अधिक देश या उपक्रमात सहभागी होतात . हवामान बदल हा आता केवळ वैज्ञानिक विषय राहिलेला नाही ; तो शेतकऱ्यांच्या शेतात , शहरांच्या रस्त्यांवर , नद्यांच्या पात्रात आणि सामान्य नागरिकांच्या जीवनात उतरलेला वास्तव प्रश्न आहे . हिमनद्या वितळत आहेत , समुद्राची पातळी वाढत आहे , दुष्काळ आणि अतिवृष्टीची वारंवारता वाढत आहे . संयुक्त राष्ट्रांच्या अहवालानुसार मागील काही दशके पृथ्वीवरील तापमान सातत्याने वाढत आहे . ही केवळ आकडेवारी नसून मानवाच्या जीवनशैलीचा आरसा आहे .

भारतीय संस्कृतीत पर्यावरणाला देवत्वाचे स्थान दिले गेले आहे . वेदांमध्ये पृथ्वीला माता आणि आकाशाला पिता म्हटले आहे . नदीला माता , वृक्षाला देवता आणि पर्वताला पूजनीय मानण्याची परंपरा भारतात हजारो वर्षांपासून आहे . संत तुकाराम म्हणतात — “ वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे ” . या एका ओळीत पर्यावरण तत्त्वज्ञान सामावलेले आहे . महात्मा गांधींनी सांगितले होते , “ पृथ्वी प्रत्येकाच्या गरजा भागवू शकते ; परंतु प्रत्येकाच्या हव्यासासाठी नाही . ” डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर यांनी जलसंपत्तीचे महत्त्व अधोरेखित केले , तर संत गाडगेबाबांनी स्वच्छतेचा संदेश देऊन पर्यावरण संरक्षणाची पायाभरणी केली . आज भारतात नमामी गंगे , स्वच्छ भारत अभियान , राष्ट्रीय हरित अभियान , एक पेड माँ के नाम , मिशन लाईफ यांसारखे अनेक उपक्रम राबविले जात आहेत . वनक्षेत्र वाढविणे , प्लास्टिक कमी करणे , जलसंधारण करणे आणि अक्षय ऊर्जेला प्रोत्साहन देणे यावर भर दिला जात आहे .

“ पाणी अडवा , पाणी जिरवा ,

निसर्गाशी नाते जोडा .

धरतीच्या प्रत्येक श्वासाला ,

जीवनाचे गीत द्या . ”

हिंदीतील सुप्रसिद्ध ओळ — “ सुहाना सफर और ये मौसम हसीं … ” ही ओळ आजही मन मोहून टाकते ; पण हा सुहाना सफर टिकवायचा असेल तर जंगलांचे रक्षण करावे लागेल . भारतात सुमारे २४ टक्के क्षेत्र वनाच्छादित आहे ; मात्र पर्यावरण संतुलनासाठी ते अधिक वाढविण्याची गरज आहे . जैवविविधतेच्या दृष्टीने भारत हा जगातील महत्त्वाच्या देशांपैकी एक आहे . हिमालयापासून पश्चिम घाटापर्यंत आणि सुंदरबनपासून अरुणाचलच्या जंगलांपर्यंत निसर्गाची विविध रूपे येथे पाहायला मिळतात . परंतु नागरीकरण आणि औद्योगिकीकरणामुळे अनेक प्रजाती संकटात आल्या आहेत . वाघ , गिधाड , चिमणी आणि अनेक वनस्पतींच्या जातींचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे . म्हणूनच पर्यावरण संरक्षण ही केवळ शासनाची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाची नैतिक जबाबदारी आहे .

महाराष्ट्राचा विचार केला तर सह्याद्रीच्या कुशीत निसर्गाची अमूल्य संपदा लाभली आहे . कोकणातील हिरवीगार जंगले , विदर्भातील व्याघ्र प्रकल्प , मराठवाड्यातील जलसंधारण चळवळी आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील नदी पुनरुज्जीवन उपक्रम हे पर्यावरण संवर्धनाचे प्रेरणादायी उदाहरण आहेत . जलयुक्त शिवार अभियानामुळे अनेक गावांमध्ये भूजल पातळी वाढली . राळेगणसिद्धी आणि हिवरे बाजार या गावांनी जलसंधारणातून विकासाचा नवा आदर्श निर्माण केला . मराठवाड्यातील दुष्काळी परिस्थितीने पाण्याचे महत्त्व अधिक अधोरेखित केले आहे . बीड जिल्ह्यातही वृक्षारोपण , जलसंधारण , नदी स्वच्छता आणि अतिक्रमणमुक्त उपक्रमांमुळे पर्यावरण संवर्धनाला चालना मिळत आहे . श्री क्षेत्र चाकरवाडीसारख्या धार्मिक आणि सामाजिक केंद्रांवर वृक्षारोपण कार्यक्रम आयोजित होत आहेत . गावोगावी शाळकरी मुले , स्वयंसेवी संस्था , ग्रामपंचायती आणि प्रशासन एकत्र येऊन हरित उपक्रम राबवत आहेत . कारण वृक्ष म्हणजे केवळ लाकूड नव्हे ; ते पाऊस आणणारे मेघदूत आहेत . वृक्ष म्हणजे पक्ष्यांचे घर , शेतकऱ्याचा मित्र , पृथ्वीचे फुफ्फुस आणि मानवाचे जीवनरक्षक आहेत .

“ झाडांच्या सावलीत स्वप्ने फुलतात ,

नद्यांच्या प्रवाहात संस्कृती वाहतात .

जपला निसर्ग तर जीवन हसते ,

उध्वस्त केला तर भविष्य रडते . ”

“ हवा भी साफ हो , पानी भी पाक हो ,

ऐसा हर इंसान का ख्वाब हो . ”

आज पर्यावरण संरक्षणात युवकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे . सामाजिक माध्यमे , तंत्रज्ञान आणि नवकल्पनांचा उपयोग करून तरुण पिढी पर्यावरण चळवळीचे नेतृत्व करू शकते . एक विद्यार्थी एक झाड , प्लास्टिकमुक्त परिसर , पाण्याची बचत , सायकलचा वापर , सौरऊर्जा , कचरा व्यवस्थापन अशा छोट्या कृती मोठे परिवर्तन घडवू शकतात . पर्यावरण दिनी लाखो झाडे लावली जातात ; परंतु ती जगविणे अधिक महत्त्वाचे आहे . झाड लावणे हा कार्यक्रम असू शकतो , पण झाड जगविणे हा संस्कार असतो . आजच्या काळात पर्यावरण शिक्षण प्रत्येक शाळा आणि महाविद्यालयाचा अविभाज्य भाग बनले पाहिजे . निसर्गाशी संवाद हरवलेली पिढी संवेदनाहीन बनते . म्हणून मुलांना जंगल , नदी , शेत , पक्षी आणि आकाश यांची ओळख करून देणे आवश्यक आहे . पर्यावरण संरक्षण हा विकासविरोधी विचार नाही ; उलट शाश्वत विकासाचा पाया आहे . आर्थिक प्रगती आणि पर्यावरण संवर्धन यांचा समतोल साधणे हीच काळाची गरज आहे .

शेवटी एवढेच म्हणावेसे वाटते की पर्यावरणाचा प्रश्न हा भविष्यातील नसून वर्तमानातील आहे . आज घेतलेले निर्णय पुढील अनेक पिढ्यांचे भविष्य ठरवतील . पृथ्वी आपली मालमत्ता नसून पुढील पिढीकडून घेतलेली उधारी आहे . ती अधिक सुंदर , अधिक हिरवी आणि अधिक समृद्ध करून परत देणे हे आपले कर्तव्य आहे . जागतिक पर्यावरण दिन हा केवळ एक दिवस न राहता जीवनशैली बनला पाहिजे . प्रत्येक घरात एक झाड , प्रत्येक गावात एक जलस्रोत , प्रत्येक शाळेत पर्यावरण संस्कार आणि प्रत्येक नागरिकाच्या मनात निसर्गप्रेम निर्माण झाले तर पृथ्वी पुन्हा फुलेल .

“ हिरवे स्वप्न डोळ्यांत घेऊ ,

धरतीमातेचे ऋण फेडू .

वृक्ष , जल , माती आणि वारा ,

यांच्यातच आहे जीवन सारा . ”

“ ये धरती कहे पुकार के , बीज बिछा ले प्यार के . ”

“ ज़मीन अमानत है आने वाली नस्लों की ,

इसे सँभाल कर रखना हमारी जिम्मेदारी है . ”

चला , या पर्यावरण दिनी आपण सर्वजण एक संकल्प करूया — एक झाड लावूया , एक झाड जगवूया , एक थेंब पाणी वाचवूया आणि पृथ्वीला पुन्हा हिरवेगार करूया . कारण निसर्ग वाचला तरच मानवतेचे भविष्य सुरक्षित राहील .

— चंद्रकांत सरस्वती प्रकाश शेळके

तहसीलदार , बीड