छत्रपती शिवाजी महाराज : स्वराज्याचा शाश्वत विचार आणि राष्ट्रनिर्मितीचा आदर्श

छ. संभाजी नगर प्रतिनिधी: गोकुळ सिंग राजपूत 

भारतीय इतिहासाच्या विस्तीर्ण पटावर अनेक राजे, योद्धे, साम्राज्ये उदयास आली आणि काळाच्या ओघात लयासही गेली. मात्र काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात, जी केवळ इतिहासाचा भाग राहत नाहीत, तर त्या राष्ट्राच्या आत्म्याचा अविभाज्य घटक बनतात. अशाच तेजस्वी, प्रेरणादायी आणि युगप्रवर्तक महापुरुषांचे नाव म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज.

१९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शिवनेरी किल्ल्यावर जन्मलेल्या छत्रपती शिवाजी महाराजांनी केवळ मराठा साम्राज्य उभे केले नाही, तर त्यांनी संपूर्ण भारतीय समाजाला स्वाभिमान, स्वातंत्र्य, लोककल्याण आणि सुशासनाचा एक अद्वितीय विचार दिला. म्हणूनच छत्रपती शिवाजी महाराजांचे कार्य हे एका राजाच्या पराक्रमापुरते मर्यादित न राहता, राष्ट्रनिर्मितीच्या प्रक्रियेचा एक अमर अध्याय ठरले आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म अशा काळात झाला, जेव्हा देशावर परकीय सत्तांचे वर्चस्व होते. मुघल साम्राज्य उत्तर भारतात बलाढ्य होते, तर दक्षिणेत आदिलशाही व निजामशाहीचा प्रभाव होता. सामान्य जनता अन्याय, जुलूम, धार्मिक दडपशाही, करांचा भार आणि असुरक्षिततेत जगत होती. समाजाच्या मनात पराभवाची भावना आणि निराशा घर करून बसली होती. अशा परिस्थितीत छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचा संकल्प केला, ही घटना केवळ राजकीय नव्हे, तर सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्रांतीची सुरुवात होती. महाराजांच्या जीवनावर सर्वात मोठा प्रभाव त्यांच्या मातोश्री राजमाता जिजाऊ यांचा होता. जिजाऊंनी बालशिवाजींना केवळ शौर्याचे धडे दिले नाहीत, तर धर्म, नीतिमत्ता, जनतेबद्दल कर्तव्य आणि राष्ट्रप्रेम यांचे संस्कार दिले. रामायण-महाभारतातील आदर्श, संतपरंपरेतील मूल्ये आणि स्वराज्याचा ध्यास या सर्वांचा संगम छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वात झाला. लहान वयातच महाराजांनी स्वराज्य उभारणीस सुरुवात केली. तोरणा किल्ला जिंकणे ही केवळ एका किल्ल्याची लढाई नव्हती, तर स्वराज्याच्या पहिल्या पायाभरणीचा क्षण होता. त्यानंतर राजगड, सिंहगड, पुरंदर यांसारख्या दुर्गांची उभारणी व जिंकण्याची मोहीम सुरू झाली. महाराजांनी दुर्गांना स्वराज्याचा कणा बनवले. डोंगरदऱ्यांतील भौगोलिक रचना त्यांनी आपल्या युद्धनीतीत कुशलतेने वापरली. छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ पराक्रमी योद्धे नव्हते, तर ते असामान्य रणनीतीकार होते. त्यांनी विकसित केलेली “गनिमी कावा” ही युद्धपद्धती आजही सैन्यशास्त्रात अभ्यासली जाते. बलाढ्य शत्रूशी थेट संघर्ष टाळून योग्य वेळी योग्य ठिकाणी प्रहार करणे, ही महाराजांची खासियत होती. अफझलखानाचा पराभव असो, शायस्तेखानावर केलेला धाडसी हल्ला असो किंवा सुरतेची मोहीम — प्रत्येक घटनेत महाराजांची धैर्यशीलता आणि बुद्धिमत्ता स्पष्ट दिसते. महाराजांचे युद्ध हे केवळ सत्तेसाठी नव्हते. ते स्वराज्य, रयतेचे संरक्षण आणि अन्यायाविरुद्धचे आंदोलन होते. त्यांनी आपल्या सैन्यात कठोर शिस्त राखली. युद्धात स्त्रियांचा अपमान न करणे, धार्मिक स्थळांचा सन्मान राखणे आणि जनतेवर अन्याय न होऊ देणे, हे नियम त्यांनी सक्तीने पाळले. त्यामुळेच छत्रपती शिवाजी महाराज हे “रयतेचे राजा” म्हणून ओळखले गेले. ६ जून १६७४ रोजी रायगडावर झालेला राज्याभिषेक हा भारतीय इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा क्षण ठरला. हा अभिषेक म्हणजे हिंदवी स्वराज्याच्या स्वप्नाचे प्रत्यक्षात रूपांतर होते. महाराजांनी केवळ राज्याची स्थापना केली नाही, तर एका स्वतंत्र प्रशासनव्यवस्थेचा पाया घातला.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे प्रशासन लोककल्याणकारी होते. त्यांनी अष्टप्रधान मंडळ स्थापन करून राज्यकारभार अधिक सक्षम केला. महसूल व्यवस्था सुधारून शेतकऱ्यांना दिलासा दिला. न्यायव्यवस्था मजबूत केली. भ्रष्टाचाराला आळा घातला. सर्वधर्मसमभाव जपला. महाराजांच्या राज्यात धर्माच्या नावावर भेदभाव नव्हता, तर न्याय आणि कर्तव्य यांना सर्वोच्च स्थान होते.छत्रपती शिवाजी महाराजांनी समुद्रसत्तेचे महत्त्व ओळखून एक बलाढ्य नौदल उभारले. सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग यांसारखे जलदुर्ग बांधून त्यांनी परकीय आक्रमणांना रोखले. त्या काळात नौदल उभारणीचा विचार करणे हे अत्यंत दूरदृष्टीचे पाऊल होते. म्हणूनच त्यांना भारतीय नौदलाचे जनक मानले जाते. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कार्याचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी लोकांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण केला. “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे” हा विचार त्यांनी कृतीतून सिद्ध केला. सामान्य माणसाला न्याय मिळावा, रयतेचे जीवन सुरक्षित व्हावे, महिलांचा सन्मान राखला जावा, धर्मस्थळांची पवित्रता जपली जावी, ही महाराजांची भूमिका होती. त्यामुळेच त्यांचे राज्य हे लोकांच्या मनात केवळ सत्ता नसून श्रद्धेचे केंद्र बनले. आजच्या काळातही महाराजांचा विचार अधिक प्रासंगिक ठरतो. नेतृत्व, शिस्त, ध्येयवाद, परिश्रम, सामाजिक बांधिलकी आणि राष्ट्रासाठी समर्पण हे गुण त्यांच्या जीवनातून शिकण्यासारखे आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा इतिहास हा केवळ भूतकाळाचा गौरव नाही, तर तो वर्तमानाला दिशा देणारा आणि भविष्य घडवणारा दीपस्तंभ आहे. १९ फेब्रुवारी रोजी साजरी होणारी शिवजयंती ही केवळ उत्सव नाही, तर स्वराज्याच्या विचाराचे स्मरण आहे. महाराजांचे आदर्श आत्मसात करून समाजात एकता, न्याय, शिस्त आणि राष्ट्रभक्ती वाढवणे, हीच खरी शिवजयंती ठरेल. छत्रपती शिवाजी महाराज हे महाराष्ट्राचे नव्हे, तर संपूर्ण भारताचे प्रेरणास्थान आहेत. त्यांच्या विचारांची ज्योत सदैव तेजस्वी राहो, हीच शिवजयंतीनिमित्त प्रार्थना.