छत्रपती शिवाजी महाराज जयंती : स्वराज्याची तेजोमय प्रेरणा -शिवजन्म : स्वराज्याच्या सूर्याचा उदय  

छत्रपती संभाजी नगर प्रतिनिधी गोकुळसिंग राजपूत

महाराष्ट्राच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नाव म्हणजे पराक्रम , दूरदृष्टी , न्यायप्रियता आणि लोकाभिमुख राज्यकारभाराचे तेजस्वी प्रतीक होय . फाल्गुन वद्य तृतीया शके १५५१ , म्हणजेच १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील शिवनेरी या दुर्गम पण सुरक्षित किल्ल्यावर या तेजस्वी सूर्याचा जन्म झाला . आई जिजाऊंच्या संस्कारातून आणि शाहाजी राजांच्या पराक्रमातून घडलेले हे व्यक्तिमत्त्व पुढे संपूर्ण भारताच्या इतिहासात अजरामर झाले .

जिजाऊंनी बालशिवबाला रामायण , महाभारत आणि पुराणातील पराक्रमी वीरांच्या कथा सांगून त्याच्या मनात स्वराज्याची बीजे रोवली . अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा , धर्मनिरपेक्ष विचारसरणी आणि प्रजेवर प्रेम करण्याची वृत्ती याच संस्कारातून शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वात दृढ झाली .

बालपण आणि स्वराज्याचे स्वप्न : – शिवाजी महाराजांचे बालपण मावळातील कठीण पण प्रेरणादायी वातावरणात गेले . दादोजी कोंडदेव यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी युद्धकौशल्य , शस्त्रविद्या आणि राज्यकारभाराची प्राथमिक तत्त्वे आत्मसात केली . सह्याद्रीच्या कुशीत वाढलेल्या या बालराजाच्या मनात स्वराज्याचे स्वप्न आकार घेत होते . “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे” या विचाराने त्यांनी पुढील आयुष्याचा मार्ग निश्चित केला .

स्वराज्याची पायाभरणी : – १६४५ साली रायरेश्वराच्या मंदिरात शिवाजी महाराजांनी आपल्या मावळ्यांसमोर स्वराज्य स्थापनेची शपथ घेतली . हा क्षण महाराष्ट्राच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो . त्यानंतर त्यांनी तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याच्या पहिल्या विजयाची नोंद केली . पुढे राजगड , पुरंदर , कोंढाणा , जावळी अशा किल्ल्यांवर विजय मिळवत त्यांनी स्वराज्याचा विस्तार सुरू ठेवला .

अफजलखान वध : धैर्य आणि बुद्धिमत्तेची पराकाष्ठा – १६५९ मध्ये बीजापूरचा सरदार अफजलखान स्वराज्याचा नायनाट करण्यासाठी आला . प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या भेटीत शिवाजी महाराजांनी अद्वितीय धैर्य आणि चातुर्य दाखवत अफजलखानाचा वध केला . या घटनेने स्वराज्याच्या अस्तित्वाची दखल संपूर्ण दख्खनभर घेतली गेली . ही घटना केवळ युद्धातील विजय नव्हती , तर आत्मविश्वास आणि स्वाभिमानाची घोषणा होती .

पन्हाळगड ते विशाळगड : बाजीप्रभूंचा पराक्रम – १६६० मध्ये सिद्दी जौहरच्या वेढ्यातून पन्हाळगडातून सुटताना महाराजांना विशाळगड गाठायचा होता . पावनखिंडीत बाजीप्रभू देशपांडे यांनी प्राणाची आहुती देत शत्रूला अडवले आणि महाराजांना सुरक्षित विशाळगड गाठता आले . “जोपर्यंत विशाळगडावर तोफांचे तीन आवाज येत नाहीत , तोपर्यंत ही खिंड सोडायची नाही” हा बाजीप्रभूंचा निर्धार स्वराज्यनिष्ठेचे सर्वोच्च उदाहरण ठरला .

आग्रा सुटका : धाडस आणि बुद्धीचे अद्वितीय मिश्रण –

१६६६ मध्ये औरंगजेबाने शिवाजी महाराजांना आग्रा येथे नजरकैदेत ठेवले . परंतु महाराजांनी आपल्या चातुर्याने आणि धाडसाने कैदेतून सुटका करून घेतली . मिठाईच्या टोपल्यांतून बाहेर पडत त्यांनी दिल्लीच्या सामर्थ्याला चकवा दिला . ही घटना इतिहासातील सर्वात धाडसी सुटका मानली जाते .

राज्याभिषेक : स्वराज्याचा सुवर्णक्षण – ६ जून १६७४ रोजी रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला . हा केवळ एका राजाचा राज्यारोहण नव्हता , तर स्वराज्याच्या स्वप्नाची प्रत्यक्ष पूर्तता होती . हिंदवी स्वराज्याची स्थापना अधिकृतपणे घोषित झाली . राज्याभिषेकानंतर शिवाजी महाराजांनी प्रशासन अधिक संघटित केले . अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना करून त्यांनी सुबक आणि जबाबदार राज्यकारभाराची पायाभरणी केली .

प्रशासन आणि न्यायव्यवस्था : – शिवाजी महाराजांचे राज्यकारभार अत्यंत लोकाभिमुख आणि न्यायप्रिय होता . त्यांनी करप्रणाली सुलभ केली , शेतकऱ्यांचे संरक्षण केले आणि लुटालूट थांबवली . “प्रजा हीच परमेश्वर” या तत्त्वावर त्यांनी राज्य चालवले . अष्टप्रधान मंडळात पंतप्रधान , अमात्य , सुमंत , सेनापती , सचिव , न्यायाधीश , पंडितराव आणि मंत्री अशा आठ पदांचा समावेश होता . यामुळे प्रशासन अधिक कार्यक्षम आणि जबाबदार झाले .

किल्ले आणि आरमार : सामरिक दूरदृष्टी – शिवाजी महाराजांनी सह्याद्रीतील किल्ल्यांना स्वराज्याचे बळ बनवले . सुमारे ३०० हून अधिक किल्ल्यांवर त्यांनी आपला ताबा मिळवला . रायगड , प्रतापगड , सिंहगड , राजगड , तोरणा , जंजिरा , सिंधुदुर्ग यांसारखे किल्ले स्वराज्याच्या सामर्थ्याचे प्रतीक ठरले . समुद्रावरही स्वराज्याचे वर्चस्व असावे , या विचाराने त्यांनी आरमार उभारले . सिंधुदुर्ग आणि विजयदुर्ग यांसारखे सागरी किल्ले बांधून त्यांनी परकीय आक्रमणांना आळा घातला . धार्मिक सहिष्णुता आणि सामाजिक समता – शिवाजी महाराजांनी धर्मनिरपेक्ष राज्यकारभार केला . मंदिरांसोबत मशिदींचेही संरक्षण केले . स्त्रियांचा सन्मान राखला . शत्रूच्या स्त्रियाही सुरक्षितपणे परत पाठवल्या . त्यांच्या राज्यात जाती-पातीचा भेदभाव नव्हता . प्रत्येकाला कर्तृत्वानुसार संधी दिली जात होती .

अखेरचा काळ आणि अमर वारसा : – ३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी अखेरचा श्वास घेतला . पण त्यांचे स्वराज्याचे स्वप्न आणि आदर्श आजही जिवंत आहेत . त्यांच्या कार्यामुळे पुढे मराठा साम्राज्याची भव्य उभारणी झाली .

शिवजयंतीचे महत्त्व : – छत्रपती शिवाजी महाराजांची जयंती म्हणजे स्वराज्य , स्वाभिमान आणि न्यायाचे स्मरण करणारा दिवस होय . महाराष्ट्रात आणि देशभरात हा दिवस मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो . शाळा , महाविद्यालये , सामाजिक संस्था , शासकीय कार्यालये आणि गावपातळीवर विविध कार्यक्रम आयोजित केले जातात . शिवचरित्र वाचन , पोवाडे , मिरवणुका , व्याख्याने आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांद्वारे महाराजांच्या कार्याची आठवण करून दिली जाते .

विविधतेतून एकतेचा संदेश : – शिवाजी महाराजांचा इतिहास हा केवळ महाराष्ट्रापुरता मर्यादित नाही . त्यांनी संपूर्ण भारतात स्वराज्य आणि स्वाभिमानाची प्रेरणा दिली . त्यांच्या विचारांमधून “धर्मासाठी नव्हे , तर धर्मरक्षणासाठी राज्य” ही संकल्पना दिसून येते .

आजच्या काळातील प्रेरणा : – आजच्या युगातही शिवाजी महाराजांचे विचार तितकेच महत्त्वाचे आहेत . सुशासन , पारदर्शकता , शिस्त , पर्यावरण संवर्धन , स्त्रीसन्मान आणि लोकाभिमुख प्रशासन यांचे आदर्श त्यांच्या कार्यातून दिसतात .

“जिजाऊंच्या संस्कारातून घडलेला हा सिंह , सह्याद्रीच्या कुशीत वाढला आणि स्वराज्याचा सूर्य बनला” असे म्हणणे अतिशयोक्ती ठरणार नाही .

छत्रपती शिवाजी महाराज जयंती हा केवळ उत्सव नसून प्रेरणेचा आणि आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे . त्यांच्या आदर्शांचा वारसा जपून समाजकारण , राष्ट्रकारण आणि मानवतेच्या सेवेसाठी काम करणे हीच खरी शिवजयंती ठरेल . “जगदंब जगदंब म्हणत उभा ठाकला सिंह , स्वराज्याचा ध्वज फडकविला सह्याद्रीच्या शिखरांवरी” छत्रपती शिवाजी महाराजांचे तेजस्वी जीवन आजही प्रत्येक भारतीयाच्या मनात स्वाभिमानाची ज्योत पेटवत राहते .

 जय भवानी , जय शिवाजी !

मा श्री शिवाजीराव बुढाळ माजी जिल्हा परिषद सदस्य छत्रपती संभाजीनगर, सावळदबारा 

.